Iran

Iran (oficjalna nazwa: Islamska Republika Iranu) – państwo położone w zachodniej Azji, graniczące z Irakiem, Afganistanem, Turkmenistank, Azerbejdżanem, Armenią, Turcją oraz Zatoką Perską i Morzem Ochockim. Zajmuje powierzchnię ok. 1,65 mln km², co czyni go trzecim co do wielkości państwem w Azji i szóstym na świecie.

Geografia

Wnętrze kraju zdominowane jest przez rozległe pustynie – m.in. Daszt i Lut. Północna część kraju to góry Zagros oraz Alborz, w których znajduje się najwyższy szczyt – Damawand (5 610 m n.p.m.). Największa rzeka – Karun – wpływa do południowej części kraju, a wybrzeże przy Zatoce Perskiej obfituje w porty, z których najważniejsze to Bandar Abbas i Bushehr.

Historia

Terenu dzisiejszego Iranu zamieszkiwały starożytne cywilizacje elamickie już w IV tysiącleciu p.n.e. Najważniejszym okresem w starożytności była epoka dynastii achemenidzkiej (550‑330 p.n.e.), kiedy pod przywództwem Cycerona (Cyrus Wielki) utworzono imperium rozciągające się od Bałkanów po Indie. Następnie region rządzili Seleucydzi, Partowie i Sasaniowie. W VII wieku n.e. do Iranu dotarło islam, co spowodowało islamizację i arabizację elit. W XVI‑XVII w. wzniosła się dynastia Safawidów, ustanawiając szyizm jako religię państwową – dziedzictwo, które przetrwało do współczesności.

W XIX i XX wieku Iran stał się przedmiotem rywalizacji mocarstw: Rosji i Wielkiej Brytanii. W 1906 r. wybuchła rewolucja konstytucyjna, a w 1925 r. dynastia pahlawicka przejęła władzę pod przywództwem Rezy Pahlaviego. Po II wojnie światowej Iran utracił część swoich zasobów ropy naftowej, a w 1951 r. premiera Mohammad Mossadegh znacjonalizował przemysł naftowy, co doprowadziło do kryzysu (kryzys suwerenności iranu, 1953 r.).

Kluczowym momentem współczesnej historii jest revolucja islamska w 1979 r., w wyniku której obalono szacha Mohammada Rezy Pahlaviego, a przywódcą stał się Ruhollah Chomeini. W wyniku tego powstała Islamska Republika Iranu, oparta na teokratycznym systemie politycznym ze zwierzchnikiem – Najwyższym Przywódcą.

Polityka i ustrój

Iran jest repubiką teokratyczną. Najwyższym organem władzy jest Najwyższy Przywódca, obecnie Ali Khamenei (od 1989 r.). Do jego kompetencji należą kontrola nad siłami zbrojnymi, sądownictwem oraz mediami. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent oraz rząd, natomiast ustawodawczą – dwuizbowy parlament Mizzane. System polityczny charakteryzuje się silnym wpływem duchowieństwa oraz partii religijnych, zwłaszcza Partii Islamskiej.

Gospodarka

Gospodarka Iranu opiera się w dużej mierze na dochodach z ropy naftowej i gazu ziemnego – kraj jest jednym z najważniejszych eksporterów surowców energetycznych na świecie. Położone w strefie OPEC, Iran posiada szacowane rezerwy ropy na poziomie ponad 150 mld baryłek. Poza sektorem energetycznym rozwijają się przemysł stalowy, auto­mobilowy (Iran Khodro), rolnictwo (produkty: pistacje, daktyle, ryż) oraz przemysł chemiczny.

Sanction (sankcje) międzynarodowe, wprowadzone po 1979 r. oraz po programie jądrowym, mocno ograniczyły dostęp Iranu do technologii i rynków finansowych, co wpłynęło na spowolnienie wzrostu PKB i inflację.

Demografia i społeczeństwo

Według spisu ludności z 2021 roku Iran zamieszkuje ok. 86 mln osób. Największe miasta to Teheran (stolica, ponad 8 mln mieszkańców), Mashhad, Isfahan i Shiraz. Ludność jest w większości szyicka (ok. 90 %), a mniejszości stanowią zaratusztrianie, chrześcijanie, żydzi i bahá'í. Językiem urzędowym jest język perski (farsi), a urzędowe pismo to alfabet arabski z dodatkowymi znakami.

Kultura

Kultura irańska ma długą tradycję sięgającą starożytności. Słynie z literatury (np. poeci Rumi, Hafez), architektury (m.in. Persepolis, domey pod bryzgą w Isfahanie), sztuki rękodzielniczej (ceramika, dywany) oraz muzyki tradycyjnej (setar, kamancheh).

Święta religijne, takie jak Nowruz (nowy rok perski) i Ashura, odgrywają ważną rolę w życiu społecznym. Kuchnia irańska (dania: kebab, fesenjan, tahdig) jest ceniona na całym świecie.

Stosunki międzynarodowe

Iran jest członkiem licznych organizacji międzynarodowych, m.in. ONZ, Ligi Państw Islamskich oraz OPEC. Relacje z państwami zachodnimi, zwłaszcza USA, są często napięte z powodu kwestii nuklearnej, praw człowieka i wsparcia dla grup zbrojnych w regionie.

Turystyka

Do najważniejszych atrakcji turystycznych zalicza się:

• Persepolis – ruiny stolicy Achemenidów, wpisane na listę UNESCO.
• Isfahan – miasto słynące z placu Naqsh-e Jahan, mostu Si-o-se Pol i meczetu Szahów.
• Shiraz – miejsce narodzin poety Hafeza i grób laureata Rumi.
• Teheran – modernistyczna stolica z licznymi muzeami, m.in. Muzeum Narodowe Iranu.

Współczesne wyzwania

Iran stoi przed szeregiem wyzwań: doskonalenie gospodarki w warunkach sankcji, reformy systemu prawnego i praw człowieka, walka ze zmianami klimatycznymi w suchych regionach oraz utrzymanie stabilności politycznej w kontekście napięć regionalnych.

Źródła: Encyklopedia Perska, Statystyki Demograficzne Iranu.