Prezydent

Prezydent – najwyższy przedstawiciel władzy wykonawczej w systemie republicznym lub w niektórych systemach monarchii konstytucyjnych. Pełni on funkcję głowy państwa, a w niektórych krajach także szefa rządu. Zależnie od konstytucji, kompetencje prezydenta mogą obejmować: reprezentację państwa na arenie międzynarodowej, nadawanie paszportów, mianowanie sędziów, nadawanie odznaczeń, a także prawo weta wobec ustaw przyjętych przez parlament.

Etymologia i definicja

Słowo prezydent pochodzi z łacińskiego praesidens – „siedzący przed” (osoba przewodząca). W nowożytnej polityce termin ten zaczął być używany w XVIII‑XX wiecach, najpierw w Stanach Zjednoczonych w odniesieniu do Pierwszego Prezydenta George’a Washingtona (urzędującego w 1789 roku).

Historia urzędu prezydenta

Francja – pierwsza republika wprowadziła urząd prezydenta w 1848 roku (Louis‑Napoléon Bonaparte), a po II RRP w 1958 roku władza prezydencka została wzmocniona.
Polska – w okresie II Rzeczypospolitej nie było urzędu prezydenta; został on przywrócony w 1989 roku po transformacji ustrojowej, a obowiązuje od 1997 roku na podstawie nowej Konstytucji.
Rosja – obecny urząd prezydenta powstał po rozpadzie ZSRR w 1991 roku.

Wybór i kadencja

W większości państw prezydent wybierany jest w bezpośrednim głosowaniu obywateli. Kadencja zazwyczaj trwa od czterech do siedmiu lat, z możliwością jednej lub dwóch reelekcji. Przykłady:

W Polsce prezydent wybierany jest w wyborach dwutorowych, a kadencja trwa pięć lat (maksymalnie dwie kadencje).
W USA prezydent jest wybierany w systemie elektorskim, kadencja trwa cztery lata, z możliwością jednej reelekcji.
W Francji wybory odbywają się w systemie dwutorowym, a kadencja wynosi pięć lat, również z maksymalnie dwoma kadencjami.

Kompetencje i uprawnienia

Zakres kompetencji prezydenta określa najczęściej konstytucja danego państwa. Do najważniejszych należą:

Reprezentacja międzynarodowa – prowadzenie polityki zagranicznej, zawieranie umów międzynarodowych oraz mianowanie ambasadorów.
Weto ustawodawcze – możliwość odrzucenia uchwalonych przez parlament ustaw, które następnie mogą wrócić do ponownego rozpatrzenia.
Mianowanie i odwoływanie – powoływanie premiera i członków rządu, a także wyższych urzędników państwowych.
Powołanie sądownictwa – zatwierdzanie kandydatów na sędziów, w tym członków Sądu Najwyższego.
Prawo łaski – możliwość ułaskawienia skazanych.
Dowodzenie siłami zbrojnymi – bycie zwierzchnikiem wojska, zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych.

Prezydent a premier

W systemie parlamentarnym prezydent pełni głównie funkcję ceremonialną i reprezentacyjną, podczas gdy premier (lub kanclerz) jest szefem rządu i posiada realną władzę wykonawczą. Przykładem takiego podziału jest Wielka Brytania, gdzie królowa (lub król) jest głową państwa, a premier rządzi.

Prezydent w różnych formach ustrojowych

Kraj	System	Rola prezydenta
Stany Zjednoczone	Prezydencki	Głowa państwa i rządu, posiada szerokie kompetencje wykonawcze.
Polska	Półprezydencki	Głowa państwa, posiada kompetencje w polityce zagranicznej i wojska, premier kieruje rządem.
Francja	Półprezydencki	Silna rola w polityce zagranicznej i obronnej, współpracuje z premierem.
Niemcy	Parlamentarny	Głównie reprezentacyjna; realna władza w rękach kanclerza.

Najważniejsze prezydenta w historii

George Washington – pierwszy prezydent USA (ur. w 1732 r., zmarł w 1799 r.).
Abraham Lincoln – prezydent USA w latach 1861‑1865, znany z zakończenia niewolnictwa.
Lech Kaczyński – prezydent Polski w latach 2005‑2010, zginął w katastrofie lotniczej w Smoleńsku.
Barack Obama – prezydent USA w latach 2009‑2017, laureat Nobla w dziedzinie pokoju.
Władimir Putin – prezydent Rosji od 2000 roku (z przerwą 2008‑2012, pełnił funkcję premiera).

Kontrowersje i krytyka

Instytucja prezydenta bywa przedmiotem debat politycznych i publicznych. Najczęstsze zarzuty to:

Skupianie zbyt dużej władzy w jednej osobie – ryzyko autorytaryzmu.
Brak przejrzystości w procesie wyborczym, zwłaszcza w systemach pośrednich.
Nadmierna zależność od partii politycznych lub wpływów oligarchicznych.