z

Litera z jest dwudziestą siódmą (lub dwudziestą ósmą, w zależności od wersji) literą alfabetu łacińskiego używaną w języku polskim. W systemie Unicode ma kod U+007A (małe) oraz U+005A (wielkie).

Historia i pochodzenie

Litera wywodzi się z greckiej ζήτα, która przeszła do alfabetu etruskiego, a następnie do łacińskiego. W polskim piśmiennictwie pierwsze wzmianki o z pojawiają się w Średniowieczu, kiedy to rozpoczynała się adaptacja łacińskiego alfabetu do potrzeb języka słowiańskiego.

Fonetyka

W fonetyce polskiej litera z reprezentuje dwa podstawowe dźwięki:

spółgłoskę dźwięczną zwarto-szczelinową /z/, np. w wyrazie zima,
spółgłoskę dźwięczną szczelinową /ʐ/ w połączeniach rz oraz ż, ale w nowoczesnym języku te dźwięki są oddzielne od z.

Użycie w ortografii

Litera z występuje:

na początku wyrazów: zebra, zegar,
wewnątrz i na końcu wyrazów: przyjaźń, kosz,
w licznych prefiksach i przedrostkach, np. z‑ jako partykuła znacząca „od”, z‑ w konstrukcjach typu zbudować.

Warianty graficzne

W zależności od czcionki i stylu typograficznego, z może przybierać różne formy, m.in.:

pogrubioną – z,
pochyloną – z,
z ogonkiem diakrytycznym w językach innych niż polski, np. w języku czeskim – ž.

Znaczenie w innych dziedzinach

W matematyce i naukach ścisłych litera z jest często używana jako symbol zmiennej, zwłaszcza w trójwymiarowej przestrzeni kartezjańskiej (x, y, z). W chemii Z oznacza liczbę atomową pierwiastka.

W kodowaniu i informatyce

W kodzie ASCII ma wartość 122 (mała) i 90 (wielka). W językach programowania litera bywa wykorzystywana jako skrót, np. w języku C++ zmienna z może oznaczać współrzędną w trójwymiarowej tablicy.