Polska Rzeczpospolita Ludowa

Polska Rzeczpospolita Ludowa (skrót: PRL) – państwo socjalistyczne istniejące w latach 1947‑1989 na terenie współczesnej Polski. Była członkiem Układu Warszawskiego oraz Bloku Wschodniego, a jej ustrój opierał się na doktrynie marksistowsko‑leninowskiej wprowadzanej przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR).

Historia

Powstanie państwa (1944‑1947)

W drugiej połowie II wojny światowej teren dzisiejszej Polski został wyzwolony przez Armię Czerwoną. W 1944 r. w Lublinie utworzono Polski Kongres Pokojowy, który stanowił podwaliny pod nowy rząd. W czerwcu 1945 r. odbyły się pierwsze wybory, w których zwyciężyła PZPR, co doprowadziło do formalnego ustanowienia Polski Rzeczypospolitej Ludowej w 1947 r., po sfałszowanych wyborach w dniu 19 stycznia 1947 r.

Lata stalinowskie (1948‑1956)

Okres ten charakteryzował się intensywną indoktrynacją, centralizacją władzy oraz masowymi represjami politycznymi. W 1952 r. przyjęto nową konstytucję, znaną jako Konstytucja PRL, określającą państwo jako „państwo socjalistyczne” pod przywództwem PZPR.

„Gorączka polska” – odwilż (1956‑1970)

Po śmierci Józefa Stalina w 1953 r. i po zmianie w ZSRR, w 1956 r. w Poznaniu wybuchły protesty robotnicze, a w wyniku ich stłumienia doszło do zmiany przywódcy na Władysława Gomułkę. Okres ten to tzw. odwilż, w którym nastąpiła pewna liberalizacja kulturalna i ekonomiczna.

Era Giereka (1970‑1980)

Po kryzysie gospodarczym w 1970 r. Władysław Gomułka ustąpił ze stanowiska, a jego miejsce objął Edward Gierek. Jego rządy charakteryzowały się ambitnymi inwestycjami przemysłowymi, pożyczkami zagranicznymi i wstępnym wzrostem standardu życia, ale także rosnącym zadłużeniem i rosnącą inflacją.

Ruch Solidarność i upadek PRL (1980‑1989)

W sierpniu 1980 r. w Gdańsku powstał związek zawodowy Solidarność pod przywództwem Lecha Wałęsy. Ruch ten doprowadził do pierwszych wolnych negocjacji z władzami, a po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 r. (ogłoszonego przez Wojciecha Jaruzelskiego) nasiliły się opozycyjne działania społeczne.

W 1989 r. po obradach Okrągłego Stołu i częściowo wolnych wyborach w czerwcu 1989 doszło do przełamania monopolu władzy PZPR i rozpoczęcia transformacji ustrojowej.

System polityczny

W PRL jedyną legalną partią była Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Struktura państwa opierała się na zasadzie „jednopartyjnej demokracji ludowej”, w której rzeczywista władza spoczywała w rękach sekretarza partii i Rady Państwa. Władzę ustawodawczą sprawował Sejm, choć jego decyzje były de facto uzgadniane z partią.

Gospodarka

Gospodarka PRL była centralnie planowana, oparta na pięcioletnich planach. Najważniejsze gałęzie przemysłu to: górnictwo w Górnym Śląsku, przemysł ciężki w Łodzi i Warszawie, oraz produkcja maszyn i sprzętu wojskowego w Kielcach. W latach 70. nastąpił gwałtowny wzrost zadłużenia zagranicznego, co doprowadziło do kryzysu gospodarczego pod koniec dekady.

Spółeczność i kultura

Kultura w PRL była pod silną cenzurą, kontrolowaną przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Mimo to rozwijały się przeboje muzyczne (np. Czesław Niemen), kino (reżyserzy jak Andrzej Wajda) oraz literatura (np. Stanisław Jesionek).

Opór i transformacja

Po wprowadzeniu stanu wojennego (13 grudnia 1981 r.) władze PRL podjęły represyjne działania przeciwko opozycji. Ruch Solidarność przetrwał w podziemiu, a w latach 80. rozwijały się także niezależne inicjatywy kulturalne i wydawnicze.

Negocjacje przy Okrągłym Stole w 1989 r. doprowadziły do legalizacji Solidarności, częściowo wolnych wyborów oraz powołania pierwszego niekomunistycznego rządu w Tadeuszu Mazowieckim.

Dziedzictwo

Po upadku PRL w 1989 r. nastąpiła transformacja ustrojowa, reformy gospodarcze (tzw. „terapia szokowa”) oraz integracja z Unią Europejską (członek od 2004 r.). Dziedzictwo PRL jest przedmiotem intensywnych debat w polskiej świadomości historycznej, obejmując zarówno okres represji i braku wolności, jak i sukcesy w dziedzinie przemysłu, edukacji i opieki zdrowotnej.

Zobacz także

Bibliografia

Adam, J. Historia Polski Ludowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
Kowalski, M. Polski system polityczny 1945‑1989. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1998.
Nowak, A. Transformacja i jej konsekwencje. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2005.