Katar

Katar (łac. rhinorrhea) – jest to stan, w którym dochodzi do nadmiernego wydzielania śluzu w jamie nosowej i zatokach przynosowych. Objawia się on najczęściej jako wodnisty, przejrzysty lub zanieczyszczony wydzielina, towarzysząca uczuciu zatkania nosa, kichaniu i podrażnieniu błony śluzowej.

1. Definicja i klasyfikacja

Katar może mieć różne podłoże i dlatego wyróżnia się kilka podstawowych typów:

Katar wirusowy – najczęstszy, wywołany najczęściej przez wirusy rinowirusy, koronawirusy czy adenowirusy.
Katar bakteryjny – występuje po wtórnej infekcji bakteryjnej, najczęściej wywołanej przez Streptococcus pneumoniae lub Haemophilus influenzae.
Katar alergiczny – reakcja immunologiczna na alergeny, takie jak pyłki roślin (katar pyłkowy), roztocza czy sierść zwierząt.
Katar przewlekły – trwający dłużej niż 12 tygodni, może być spowodowany przewlekłą zapalenią zatok (zapalenie zatok) lub nieprawidłową budową anatomiczną nosa.

2. Przyczyny

Do najważniejszych czynników wywołujących katar zalicza się:

Infekcje wirusowe (przeziębienie, grypa, infekcje górnych dróg oddechowych).
Infekcje bakteryjne, najczęściej wtórne po infekcji wirusowej.
Alergie (alergia sezonowa, alergie pokarmowe, alergie kontaktowe).
Podrażnienia chemiczne i fizyczne – dym tytoniowy, zanieczyszczenia powietrza, silne zapachy.
Choroby ogólnoustrojowe – np. niektóre choroby autoimmunologiczne, niektóre leki (leki obkurczające naczynia).

3. Objawy

Typowe objawy kataru obejmują:

Wydzielina z nosa – najpierw wodnista, z czasem może stać się gęstsza i żółtawa lub zielonkawa.
Kichanie.
Zatkany nos, uczucie pełności w zatokach.
Zaburzenia węchu (anosmia) i smaku.
Podrażnienie gardła, kaszel (zwłaszcza w nocy).

4. Diagnostyka

Rozpoznanie kataru opiera się przede wszystkim na wywiadzie medycznym i badaniu fizykalnym. W niektórych przypadkach stosuje się:

Badanie endoskopowe jamy nosowej.
Wymazy z nosa do badania mikroskopowego – w celu identyfikacji bakterii lub grzybów.
Testy alergiczne (testy skórne, testy IgE).
Obrazowanie – RTG zatok lub tomografia komputerowa (TK) w przypadkach przewlekłych i podejrzenia powikłań.

5. Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny kataru:

5.1. Katar wirusowy

Charakteryzuje się samoograniczającym się przebiegiem. Zaleca się:

Pić dużo płynów, aby rozrzedzić śluz.
Stosować leki zmniejszające przekrwienie – np. dekongestanty w formie sprayu, maksymalnie 3–5 dni.
Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe (paracetamol, ibuprofen).
Inhalacje parowe, nawilżanie powietrza.

5.2. Katar bakteryjny

Wymaga zastosowania antybiotykoterapii, najczęściej:

Amoksycylina lub amoksycylina z kwasem klawulanowym.
Doksycyklina, leki z grupy makrolidów – w alergii na penicyliny.

Antybiotyki powinny być stosowane wyłącznie po potwierdzeniu infekcji bakteryjnej.

5.3. Katar alergiczny

Leczenie obejmuje:

Leki przeciwzapalne – sterydowe spray'e nosowe (kortykosteroidy).
Leki przeciwhistaminowe (doustne lub w formie sprayu).
Immunoterapia alergenowa – odczulanie.
Unikanie czynników wywołujących reakcję (alergeny).

6. Profilaktyka

Higiena – częste mycie rąk, unikanie dotykania twarzy.
Unikanie kontaktu z osobami chorymi, noszenie maseczek w okresie zwiększonej zachorowalności.
Utrzymanie odpowiedniej wilgotności powietrza w pomieszczeniach.
Wczesne leczenie objawów alergii i regularne stosowanie leków profilaktycznych.

7. Epidemiologia

Katar wirusowy występuje najczęściej w okresie jesienno-zimowym, przy czym przeziębienia są jedną z najczęstszych przyczyn wizyt lekarskich w populacji ogólnej. Szacuje się, że dorosły człowiek przechodzi od 2 do 5 infekcji górnych dróg oddechowych rocznie.

8. Historia

Pierwsze wzmianki o katarze pochodzą z starożytnego Egiptu, gdzie leczył go m.in. papirusowy lekarz Imhotep. W średniowieczu Hipokrates opisywał katar jako „zimny płyn” spływający z przedsionka czaszki. W XIX wieku rozwinięto koncepcję terapii farmakologicznej, a w XX wieku wprowadzono nowoczesne przeciwbakteryjne i przeciwzapalne leki, które znacznie zmniejszyły powikłania związane z przewlekłym katarem.

9. Powikłania

Choć w większości przypadków katar ma łagodny charakter, może prowadzić do:

Zapalenia zatok (zapalenie zatok).
Zapalenia ucha środkowego (zapalenie ucha).
Przewlekłego zmęczenia i problemów ze snem.